در آمدی بر تعزیه و تعزیه خوانی




یكی از نویسندگان مصری معتقد است كه ایرانیان با پیش زمینه هنر تئاتر كه در جامعه شان داشتند، توانستند از شهادت امام حسین(ع) و اصحابش درام های مذهبی بیافرینند. در صورتی كه اعراب هیچ وقت به این اندیشه نیفتادند كه از این وقایع بهره بگیرند. زیرا در میانشان هنر نمایش سنت نبود.


اسماعیل مجللی* - تعزیه و تعزیه خوانی نمایش آیینی مذهبی ایرانیان محسوب می شود؛ هنری كه مخصوص ایرانیان و سرزمین ایران است. این هنر نه از عربستان و عراق كه خاستگاه دین مبین اسلام است به ایران آمده، نه از فرنگستان. ایران تنها كشور اسلامی است كه نمایش تعزیه را به مقیاس جهانی آفرید.
ایرانیان شیعه در ساختن تعزیه و به نمایش درآوردن واقعه های كربلا و حدیث مصایب سیدالشهدا به سنت نمایشهای آیینی ایرانیان قدیم و شیوه اجرای مناسك و آیین های آنان و پاره ای از عناصر اسطوره ای و حماسی سازنده نمایش های آیینی نظر داشته اند.
یكی از نویسندگان مصری معتقد است كه ایرانیان با پیش زمینه هنر تئاتر كه در جامعه شان داشتند، توانستند از شهادت امام حسین(ع) و اصحابش درام های مذهبی بیافرینند. در صورتی كه اعراب هیچ وقت به این اندیشه نیفتادند كه از این وقایع بهره بگیرند. زیرا در میانشان هنر نمایش سنت نبود.
نمایش مصایب میترا و سوگ سیاوش در ایران به احتمال قوی اصلی ترین نمونه از آیین های زمینه ساز نمایش مصایب امام حسین و وقایع كربلا بوده و این دو آیین در شكل گیری تعزیه خوانی تاُثیر داشته است.
ایرانیان مهرپرست به هنگام برگزاری مناسك آیینی خود واقعه مصایب میترا را نیز به نمایش در می آوردند. در این نمایش چند تن از نقش آفرینان صورتك هایی بر چهره خود می زدند و روی سكویی كه پیروان آیین مهر برای نیایش های مذهبی ساخته بودند می رفتند و همراه نیایش واقعه مصایب مهر را نشان می دادند.
در سال مرگ سیاوش مردم بخارا همراه آیین سوگواری سیاوش شهادت او را نمایش می دادند.
در این نمایش شبیه سیاوش را می ساختند و در عماری یا محلی می گذاشتند. این عماری یا محل را كه چهار سویش باز بود روی دوش می گرفتند و مویه كنان و سینه زنان در گذرگاه ها می گرداندند.
تعزیه بیانگر وجهی از تاریخ دینی شیعیان و نشان دهنده رخدادی واقعی تاریخ در حوزه حیات قدسی قدسیان دین و مذهب در جهان تشیع است. 
مضمون تعزیه رویارویی دو نیروی خیروشر، اهورایی و اهریمنی است كه در ظاهر نیروی شر پیروز می گردد، ولی پیروزی واقعی و باطنی از آن نیروهای اهورایی و خیر است.
چنین قاعده ای در آیین زرتشت وجود دارد.
از اساطیر ایرانی نیز در پیدایش تعزیه بهره وافی و كافی گرفته شده و بیشتر شخصیت حضرت علی(ع) را وارد اسطوره ها نموده اند. شجاعت و جوانمردی علی(ع) در دوران اوایل اسلام بابی شد برای ورود شخصیت علی(ع) به اسطوره ها توسط ایرانیان، مثل تعزیه شست بستن دیو- بیرالعلم.
حتی در اشعاری كه در نسخه های تعزیه وجود دارد نام رستم و سهراب، اسفندیار، افراسیاب، لیلی و مجنون، شیرین و فرهاد، و... را می توان دید.
در تاریخ ابن كثیر شامی آمده است كه معزالدوله احمد ابن بویه در بغداد در دهه اول ماه محرم امر می كرد تمامی بازارهای بغداد را بسته و سیاه پوش نموده و به عزاداری سیدالشهدا(ع) پرداختند.
چون این قاعده در بغداد رسم نبود علمای اهل سنت آن را بدعتی بزرگ دانستند و چون بر معزالدوله دستی نداشتند چاره ای جز تسلیم نداشتند. بعد از آن هر ساله تا انقراض دولت دیالمه شیعیان در ده روز اول ماه محرم بر جمیع بلاد رسم تعزیه به جای می آوردند و در بغداد تا اوایل دولت سلجوقی برقرار بود.
در دوران سلجوقیان، خوارزمشاهیان، حمله مغول به ایران این گونه مراسم نیز از دستخوش سردمداران این دوران در امان نبود و به دست توانای این حكام مورد بازیچه قرار می گرفت؛ تا در دوران صفویان كه این خاندان خود را از فرزندان امام موسی كاظم(ع) می دانستند و پس از قدرت و به سلطنت رسیدن پایه گذار مكتب تشیع در ایران گردیدند. با پایه گذاری این مكتب و پذیرفتن آن از طرف مردم ایران كه چون خاندان رسول(ص) را محترم می دانستند در رشد و پیشرفت تعزیه نیز بسیار موثر بود.
رفته رفته در دوران زندیه نیز با استقبال خوبی مواجه بود ولی اوج هنر تعزیه را در دوران قاجار می توان دید.
علی الخصوص  در دوران ناصرالدین شاه قاجار كه با ساختن تكیه دولت از طرف شخص ناصرالدین شاه در رشد تعزیه بسیار موثر بوده و نویسندگان تعزیه نسخه های بسیار زیادی نوشتند.
این هنر با مخالفت رضا خان و محمدرضا شاه رو به رو بود تا حدی كه تكیه دولت به دست رضا خان تخریب شد و بیش از 1000 مجلس شبیه نامه كه در دوران قاجار نوشته شده بود به خاطر بی كفایتی شاهان پهلوی و مخالفت آن ها با این امر از ایران خارج و به موزه های كشورهای مختلف رفتند كه در حال حاضر نیز در آنجا وجود دارند. تعزیه از رونق گذشته خود افتاد و به خاطر ممنوع دانستن از طرف دولت وقت در داخل شهرها هیچ گونه اجرایی از تعزیه به چشم دیده نمی شد.
فقط بسیار اندك در روستاهایی كه فاصله های زیادی تا شهر داشتند مردم به اجرای تعزیه می پرداختند پس از انقلاب به خاطر این كه مذهب رسمی ایران مذهب تشیع بود باز رونقی به تعزیه داده شد. چنان كه در حال حاضر شاهد اجرای تعزیه در اكثر نقاط كشور هستیم و كمتر كسی را می بینیم كه با تعزیه آشنا نباشد.
این هنر ملی مخصوص ایرانیان است و بر ماست كه در حفظ و صیانت آن كوشا باشیم چون نمایش هر كشوری برای آن كشور از قداست و ارزش والایی برخوردار است و در كنار تمام درام های شرق و غرب نام تعزیه ایران می درخشد.
بسیاری از نویسندگان و كارگردانان تئاتر غرب كه مورد احترام مردم آن دیار هستند و به عنوان هنرمندان صاحب سبك از ایشان یاد می برند و نمایشنامه ها و آثار آن ها برای مردم غرب از احترام خاصی برخوردار است مانند برتولت برشت، پیتر بروك و ... همین هنرمندان غبطه تعزیه ایران را می خورند.
هنر تعزیه هنری است كه به نوعی درون خود از تمام هنرها وام گرفته. در تعزیه علاوه بر آیین های مذهبی و اساطیر ایرانی هنرهایی همچون نمایش، ادبیات، موسیقی و هنرهای تجسمی را نیز می توان دید.
جای بسی افتخار برای كشور عزیزمان است كه در مملكتی اسلامی كه مذهب رسمی این مردم تشیع بوده درام و هنر تئاتر این سرزمین نیز در كنار نام نامی اباعبدالله الحسین قرار دارد.
نمایش مصایب در تعزیه خوانی چنان شور و غوغایی در درون مومنان پدید می‌آورد كه رشته های پیوندشان را با زندگی نامقدس دنیوی می گسلد و آنان را به فضای قدسی پر رمز و رازی كه تجلیگاه روح مقدسان و نیاكان است می برد.
مردم با اهدای نیروی كار خود و عرضه خدمت رایگان و پرداخت اعانه نذریانه در مجلس تعزیه خوانی زمینه ای برای توسل به نیرو های مقدس دینی فراهم می كنند.
تعزیه خوانی سهم برجسته ای در ساختن ذهنیت مذهبی تصویرگران و بالطبع در تكوین و رشد شمایل نگاری های مذهبی روی دیوار اماكن مقدس، پرده های درویشی، نگارگری های عامیانه كتاب ها و نقاشی های معروف به نقاشی قهوه خانه داشته است.
تعزیه خوانی بیرون از حوزه مسجد و منبر و دور از قلم و عمل و نفوذ دستگاه رسمی مذهبی ایران در میان توده مردم شكل گرفت.
شكل گیری تعزیه خوانی بر بنیاد روایت های شفاهی عامه مردم از وقایع تاریخی و حماسه كربلا و مجموعه ای از گزارش های مقتل نامه ها و افسانه ها و باورهای مردم بود. از این رو تعزیه خوانی دستاورد جهان بینی و شیوه تفكر و احساس درونی توده مردم جامعه ای سنتی است كه فرهنگی و اندیشه ای رمزگرا و حماسه ساز بر ذهنیت آن جامعه چیره بوده است.
رمز و راز جاذبه تعزیه خوانی و مقبولیت آن در جامعه دوره قاجار، فرهنگی بود كه مردم در آن پرورش یافته بودند این فرهنگ بر مجموعه ای از عناصر مذهبی و آیین های تمثیلی و مناسك اسطوره ای انسانی قوام یافته بود. چنین فرهنگی از یك سو رفتارهای آیینی و عشیره ای كهن را به مردم جامعه القا می كرد و آنان را در رفتارها و مناسبات اجتماعی به تقلید و تكرار سنت ها و شیوه های رفتار پیشینیان برمی انگیخت و از سوی دیگر رفتارهای دور از الگوهای سنتی پیشینیان را در برابر دیدگان آنان ناروا و بدعت آمیز و ضد ارزش می نمایاند و مردم را از پیروی آن ها دور نگه می داشت.
تعزیه خوانی بر مردم جامعه های سنتی - مذهبی گذشته و گروه های مذهبی سنت گرایی امروزی بیش از هر شكل دیگر مناسك و شعایر مذهبی توانسته تاُثیر بگذارد. تعزیه خوانان با به نمایش درآوردن وقایع كربلا در احساسات مذهبی و روان جمعی عامه مردم را در برابر رخدادهای حزن آور كربلا بر می انگیزانند و از این طریق فلسفه حق جویی و ازخودگذشتگی شهیدان حماسه آفرین تاریخ تشیع را همچون انگاره و نمونه برتر در ذهن و خاطر آنان زنده نگه می دارند.
هنر تعزیه كه توسط عده ای از خود مردم عامی اجرا می شود، بسیار تاُثیرگذار برای مخاطبان خود است. چون تعزیه همان گونه كه یك نوع عزاداری برای ائمه اطهار بوده، جنبه آموزشی هم برای مخاطبان خود دارد. چون تماشاگر با شخصیت های مذهبی آشنایی پیدا می كند.
در تعزیه قهرمان هر داستان از تعزیه ها در نهایت به فیض رفیع شهادت نایل می گردد و آن شخص شهید یكی از قدسیان و از اولیاء الهی است كه این باعث شكوفایی روحیه شهادت طلبی و مرگ با افتخار برای مخاطبان می گردد.
تماشاگرانی كه در یك محیط به تماشای تعزیه نشسته اند در حین اجرای تعزیه هم زمان با دیدن این نمایش به نوعی به عزاداری برای معصومین پرداخته و به راحتی با قهرمانان تعزیه هم ذات پنداری می كنند و روحیه توسل جویی و مرادخواهی درون تماشاگران به وجود می آید و به تزكیه روحی كه به تعبیر ارسطو از آن به عنوان كاتارسیس یاد می شود، می رسند.
استمرار و حفظ ادبیات و موسیقی ایران یكی دیگر از فواید اجرای تعزیه است. با اجراهای تعزیه، موسیقی اصیل ایرانی كه میراث ملی و ماندگار كشور ایران است بیش از پیش محفوظ خواهد بود.
تعزیه را در اغلب استان ها می توان به یك فرهنگ و هنر فولكلور از آن یاد كرد. در استان های مختلف با فرهنگ خاص همان استان تعزیه ها اجرا می شود. خرده فرهنگ هایی كه درون ایران وجود دارند به نوعی از طریق تعزیه نیز محفوظ می مانند.

* كارشناس و پژوهشگر تعزیه و عضو هیئت مدیره انجمن تعزیه ایرانیان









کلمات کليدي :

© کپی رایت توسط : تعزیه خانه کرمان (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مطالب فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است .

نوشته شده در تاریخ : 8 آذر ماه ، 1393 (1707 مشاهده)

[ بازگشت ]

تعزیه خانه در تلگرام

تعزیه خانه کرمان در تلگرام

نظرسنجی

نظر شما درباره سایت

خیلی عالیه
میتونه بهتر باشه
جای کار داره
بهترین سایته
نظری ندارم!



نتایج
نظرسنجی ها

تعداد آراء: 167
نظرات : 1152

سفارش تبليغات

ورود:
رمز عبور:
 

پیام اهل خانه

ارشيو پيغام کوتاه   

 

مقالات

· آسیب شناسی تعزیه
· یادداشتی بر موسیقی تعزیه/سدعظیم موسوی
· تعزيه و شبيه خواني
· سوگ سیاوش/یدالله آقاعباسی
· هاشم فیاض...
· تعزیه، ‌نمایش‌ كامل ‌‌ایرانی/دكتر اردشیر صالح‌پور
· تعزیه و تاریخچه آن نزد خاورشناسان/ داوود حاتمی
· در آمدي بر تعزيه و تعزيه خواني/اسماعیل مجللی
· تعزيه و شبيه خوانى /جواد محدثى
· نوشتاری در باب تعزیه /دکتر عبدالحسین زرّین کوب
· تعزیه هنری نمایشی، بیانگر واقعه جانگداز کربلا
· تاريخ معماري حرم امام حسين (ع) /اسماعیل مجللی
· تعزيه/کیوان پهلوان
· نگاهي به عاشورا پژوهي در غرب/عبدالحسين حاجى ابوالحسنى و محمد نورى
· تعزیه و تئاتر/اسماعیل مجللی
· تعزيه خوان ها ، راويان موسيقي آوازي/محمدجواد بشارتی
· نگاهي به تعزيه و آسيب شناسي آن در ايران امروز /کیوان پهلوان
· تعزیه و سینما/اسماعیل مجللی
· پیدایش موسیقی در تعزیه
· اصطلاحات رایج در تعزیه
· متادرام در تعزیه/فرید میرشکار
· تعزیتی بر مجالس شبیه خوانی/هومن نجفیان
· تاثیر امام رضا بر فرهنگ و هنر ایرانی /اسماعیل مجللی
· کند و کاوی در هنر شبیه خوانی/علی اکبر خلعتبری/هوشنگ سامانی
· مقایسه بخش هایی از نسخه های تعزیه حر در اراک و یالرود نور/علی اکبر خلعتبری
· بازی در بازی
· نگاهي به مصرع خواني )پرسش و پاسخ( در هنر شبيه خواني
· مردم شناسی مراسم شبیه خوانی ( تعزیه )/مسعود گنجعلیخان حاکمی
· تعزیه کرمان
· هنر عشق /وحید کیارسی
· تعزیه؛ جلوه‌ی ناب هنر آئینی/وحید کیاسری
· جستاری بر میراث نیاکا‌ن‌مان /سیاوش قائدی
· تضاد و تقابل در لباس تعزیه
· در آمدی بر تعزیه و تعزیه خوانی

محل تبلیغات شما

محل تبلیغات شما





محل تبلیغات شما

محل تبلیغات شما





محل تبلیغات شما

محل تبلیغات شما